گردآوری داده های آماری با ابزارهای مختلفی صورت می گیرد که پرسشنامه مصاحبه ای یکی از این ابزارهاست که در انجام پایان نامه ارشد رشته های مختلف مانند روانشناسی و علوم تربیتی کاربرد دارد.
مصاحبه‌ها به دو نوع ساختار یافته و ساختار نیافته تقسیم می‌شوند که هر یک ویژگی‌ها و کاربردهای خاص خود را دارند. در ادامه به توضیح این دو نوع مصاحبه با ذکر مثال‌های مرتبط می‌پردازم:
1. مصاحبه ساختار یافته
مصاحبه ساختار یافته (Structured Interview) به نوعی از مصاحبه گفته می‌شود که در آن سوالات به صورت دقیق و از پیش تعیین شده طراحی می‌شوند و مصاحبه‌کننده باید به همان ترتیب و به همان شکل که سوالات تهیه شده است، آنها را از مصاحبه‌شونده بپرسد. این نوع مصاحبه معمولاً برای جمع‌آوری داده‌های کمی و استاندارد در تحقیقات استفاده می‌شود. در این نوع مصاحبه، به دلیل داشتن سوالات از پیش تعیین شده، پاسخ‌ها قابل مقایسه و تحلیل آماری هستند.
ویژگی‌ها:
سوالات مشخص و از پیش تعیین شده.
نظم و ترتیب در پرسش‌ها.
امکان مقایسه دقیق پاسخ‌ها.
استفاده در تحقیقات کمی و استاندارد.
مثال:
در یک تحقیق اجتماعی برای سنجش نگرش مردم نسبت به سیاست‌های محیط زیستی، مصاحبه‌کننده ممکن است سوالاتی مثل این‌ها را بپرسد:
آیا شما از سیاست‌های دولت برای حفاظت از محیط زیست آگاه هستید؟
آیا موافق اجرای این سیاست‌ها هستید؟
چه تغییراتی را در جامعه خود مشاهده کرده‌اید پس از اجرای این سیاست‌ها؟ پاسخ‌های افراد در این مصاحبه قابل مقایسه هستند و می‌توان آنها را به صورت کمی تحلیل کرد.
2. مصاحبه ساختار نیافته
مصاحبه ساختار نیافته (Unstructured Interview) نوعی مصاحبه است که در آن هیچ سوال از پیش تعیین شده‌ای وجود ندارد و مصاحبه‌کننده به طور آزاد و منعطف با مصاحبه‌شونده صحبت می‌کند. این نوع مصاحبه بیشتر برای جمع‌آوری داده‌های کیفی و فهم عمیق از تجربه‌ها و نگرش‌های افراد استفاده می‌شود. در این مصاحبه، گفت‌وگو بیشتر به صورت طبیعی و بدون قید و بند جریان دارد.
ویژگی‌ها:
سوالات آزاد و منعطف.
امکان کشف عمیق‌تر دیدگاه‌ها و تجربیات.
استفاده در تحقیقات کیفی.
عدم امکان مقایسه پاسخ‌ها به دلیل تنوع در سوالات و پاسخ‌ها.
مثال:
در یک تحقیق روانشناسی برای بررسی تجربه‌های افراد مبتلا به افسردگی، مصاحبه‌کننده می‌تواند سوالاتی مانند این‌ها بپرسد:
چگونه احساس می‌کنید وقتی روزهای سخت را تجربه می‌کنید؟
آیا می‌توانید یکی از لحظات بحرانی خود را توصیف کنید؟
چطور با این شرایط کنار آمده‌اید؟ در این مصاحبه، مصاحبه‌شونده ممکن است پاسخ‌هایی متفاوت و گاه پیش‌بینی نشده بدهد، که به تحلیل‌های کیفی و فهم عمیق‌تری از وضعیت روانی او می‌انجامد.
تفاوت‌های اصلی
سازمان‌دهی سوالات: در مصاحبه ساختار یافته، سوالات از پیش تنظیم شده‌اند، در حالی که در مصاحبه ساختار نیافته، سوالات به صورت آزاد و انعطاف‌پذیر مطرح می‌شوند.
نوع داده‌ها: داده‌های حاصل از مصاحبه ساختار یافته معمولاً کمی هستند و امکان تحلیل آماری دارند، اما داده‌های مصاحبه ساختار نیافته کیفی بوده و بیشتر برای تحلیل محتوا و کشف الگوها استفاده می‌شوند.
هدف: هدف مصاحبه ساختار یافته بیشتر جمع‌آوری اطلاعات مشخص و مقایسه‌پذیر است، در حالی که هدف مصاحبه ساختار نیافته بیشتر درک عمیق‌تر از تجربیات و دیدگاه‌های فردی است.
با توجه به نوع تحقیق و هدف مطالعه، ممکن است یکی از این دو نوع مصاحبه برای استفاده مناسب‌تر باشد.
در مصاحبه پرسشگر با محقق سؤالات را مستقیماً برای پاسخگویان می خواند و پاسخ های آنها را ثبت می کند .
مصاحبه به محقق تا حدی انعطاف پذیری می دهد که در پرسشنامه وجود ندارد .
ساختار مصاحبه :
ساختار مصاحبه به درجه آزادی که مصاحبه گران در اجرای مصاحبه و پاسخگویان در پاسخ دادن به سؤالات دارند گفته می شود .
مصاحبه را می توان برحسب سه سطح ساختاری طبقه بندی کرد :
1 ) بدون ساختار یا استاندارد نشده
2 ) نیمه ساختار
3 ) ساختارمند
مصاحبه استاندارد نشده :
حداقل ساختار را دارد . با پیشرفت مصاحبه ، موضوع با پاسخگو مورد بررسی قرار می گیرد .
از این روش که تا میزان زیادی به مهارت مصاحبه گر در پرسیدن سؤالات و هدایت مصاحبه بستگی دارد درصورتی می توان استفاده کرد که مصاحبه گر فردی مجرب باشد .
در مصاحبه های نیمه ساختار یا نیمه ساخت که دارای ساخت بیشتر و موضوع محدودتری هستند سؤالات خاصی از تمام پاسخگویان پرسیده می شود با وجود این ، به دلیل محاوره ای بودن مصاحبه ، مصاحبه گر آزاد است که سؤالات را تغییر دهد ویا ترتیب آنها را به شکلی مناسب تر جا به جا کند . همانند مصاحبه استاندارد نشده ، موفقیت در این نوع مصاحبه مستلزم یک مصاحبه گر مجرب است .
مصاحبه استاندارد شده ساخت مند ترین نوع مصاحبه است .
در این نوع مصاحبه از برنامه ای استفاده می شود که مشتمل بر آموزش خاص به مصاحبه گر و سؤالات خاص با ترتیب مشخص است .
در این روش که به نسبت انعطاف پذیر است مصاحبه گر و پاسخگو ، هیچ یک اجازه تعدی از ساختار مصاحبه را ندارند و جز تعدادی از سؤالات که ممکن است باز باشد ، اغلب آنها بسته هستند .
در واقع ، مصاحبه های کاملاً استاندارد شده شباهت زیادی به پرسشنامه دارند فقط به جای آن که پاسخگو سؤالات را بخواند مصاحبه گر آنها را می پرسد .
مصاحبه های کاملاً استاندارد را می توان با مصاحبه گران آموزش ندیده وقت انجام داد ، چرا که تقریباً هرچیزی که نیاز است گفته شود در برنامه دیده شده است . به همین دلیل مصاحبه های کاملاً استاندارد انتخاب برتر بسیاری از مطالعات با اندازه نمونه بزرگ است که نیازمند مصاحبه گران زیادی می باشند .
ساختار این مصاحبه ها این اطمینان را حاصل می کند که تمام پاسخگویان با سؤالات واحد و ترتیب یکسانی مواجه می شوند .
این نکته باعث افزایش پایایی شده و مصاحبه های کاملاً استاندارد شده را برای آزمون فرضیه های مختلف مناسب می کند .
