مرحله برانگیختگی حرکتی مرحله درون ـ رحمی که نشان دهنده یک وابستگی کامل زیست شناختی است به دنبال رویداد تحول جای خود را به مرحله برانگیختگی حرکتی می دهد.
مرحله اخیر با استقرار تناوب وهله های «آنا ـ کاتابولیک» آغاز می گردد اما وابستگی کودک همچنان پابرجا می ماند زیرا اگر شروع فعالیت بازتاب تنفسی، اکسیژن لازم را در اختیار کودک قرار می دهد و اگر بازتاب های مکیدن و بلعیدن نیز فعال هسند، ارضای کامل نیازهای غذایی و سایر نیازها به محیط و خصوصاً به مادر وابسته است.
ولی به عکس مرحله درون ـ رحمی، ارضای نیازها به صورت خودکار انجام نمی شود و گاهی با تأخیر صورت می گیرد، آن وقت است که کودک با رنج انتظار و محرومیت آشنا خواهد شد، رنج هایی که جلوه برونی آنها تشنج، انقباض، فریاد و جز آن است.
واکنش های اخیر، برونریزی های ساده عضلانی و برانگیختگی های حرکتی خالص هستند. این حرکات برانگیخته دارای هدفی برونی نیستند و در آنها تقریبا انگیزش وجود ندارد و بیشتر به بحران های حرکتی شباهت دارند تا حرکات هماهنگ جهت یافته.
چگونه کودک از راه این واکنش های فیزیولوژیکی محض به سوی «روانی» و «هشیاری» می رود رشد نظام گیرندگان درونی اختصاصی و برونی، و تمایز تدریجی آنها از یک سو و تأثیر محیط انسانی از سوی دیگر، شرایط این هشیاری را فراهم می آورند.
نخستین تجلیات روانی کودک در حرکاتش مشاهده می شوند که بر اساس گفته «والن» همه آن چیزی است که گواه زندگی روانی کودک و ترجمان کامل آن است. برای «والن» حرکت که خصوصاً به منزله جابجایی در فضاست به سه شکل قابل مشاهده است:
ـ در شکل اول، حرکات تعادلی وجود دارند که عبارتند از واکنش های جبران و تطبیق بدن تحت تأثیر جاذبه زمین.
ـ در قالب شکل دوم، حرکات گرفتن و جابه جا شدن متجلی می گردند و عبارتند از جابه جایی های بدن و اشیاء در فضا.
ـ حرکات تحت شکل سوم به صورت واکنش های وضعی یا نگهداری بدن در فضا درمی آیند و عبارتند از جابه جایی قسمت هایی از بدن یا اجزای آنها. همه انواع مختلف حرکت از فعالیت عضلانی ناشی می شوند که دو جنبه دارد:
ـ جنبه تکانی یا جنبشی که عبارت از دراز شدن یا کوتاه شدن عضلات است.
ـ و جنبه تنودی که حالات یا سطوح مختلف تنش عضلانی را نشان می دهد. این دو جنبه را در عین حال که مکمل یکدیگرند می توان از هم متمایز ساخت. تنود با بازخوردها و حرکات وضعی که خصوصاً به سوی تماس های انسانی جهت یافته اند در رابطه است و بر نظام گیرندگان درونی ـ اختصاصی اثر می کند در حالی که جنبه جنبشی به سوی دنیای عینی جهت می یابد و با گیرندگان برونی وابسته است.
«والن» به تحلیل همه ترکیب کنندگان حرکتی، چگونگی تشکل و تمایز تدریجی آنها، تعیین جهت خاص و روابط متقابل آنها و تعیین تأثیر خاص یا همزمان انواع حرکات در پیشرفت رفتار کودک و در چگونگی روابط وی با محیط انسانی یا طبیعی پرداخته است.
بدین ترتیب نه فقط وابستگی نزدیک جنبه جنبشی حرکت، نظام گیرندگان برونی و رفتار عقلی را مشخص کرده است بلکه تنود را اساس هیجان ها و بازخوردها را حد فاصل بین واقعیت و تجسم آن دانسته است. به طوری که در مفهوم والنی تحول، هوش و عاطفه همگام اند و متقابلاً بر یکدیگر اثر می گذارند. در خلال مرحله برانگیختگی حرکتی، فعالیت جنبشی و تنودی به سختی قابل تمایزند ولی فعالیت تنودی غلبه دارد.
در واقع ناآرامی نوزاد نتیجه تغییرات ناگهانی تنش است که سبب گذشتن از بازخوردی به بازخورد دیگر می شود. در هر یک از این بازخوردها، عضلات به جای دراز و کوتاه شدن، نرم یا سفت می شوند تا حرکاتی به منظور اکتشاف فضا میسر گردند.
پیشرفت کودک به پاس پخش منظم تر تنود در عضلات تحقق می پذیرد. این پیشرفت ها را می توان در تشکل بازتاب های شرطی که خصوصاً به دو نیاز اصلی کودک وابسته اند مشاهده کرد: نیازهای غذایی و نیازهای وضعی (نیاز به تغییر وضع، بغل گرفته شدن یا تکان داده شدن). بازتاب های شرطی غذایی از هفته دوم یا سوم زندگی امکان پذیر می شوند. در آغاز محرک شرطی به حساسیت وضعی متعلق است (وضع مکیدن) و سپس بین 2 تا 3 ماهگی با حساسیت های شنوایی و چشایی نیز مرتبط می شود.
امکان شرطی شدن ناشی از «رشد داخلی» همراه با عمل محیط انسانی که بر هم اثر متقابل دارند، در تحول کودک پیشرفت های قابل توجهی ایجاد می کند. والن می گوید که آنچه مرحله بعدی را آماده می کند معنادار شدن واکنش های شرطی است. بدین ترتیب که ناآرامی های برانگیخته کودک، انقباض ها، فریادها و حرکاتی که ناشی از نیازها، ناراحتی ها و دردها هستند برای اطرافیان کودک به صورت علایمی درمی آیند که خواسته های کودک و تقاضای کمک وی را نشان می دهند و بر این اساس بین طفل و اطرافیانش یک مدار مبادله متقابل به وجود می آید که به واکنش هایشان متقابلاً شکل می دهد و شرطی شدن آنها را موجب می شود.
این ناآرامی های کودک به زودی به وسایل بیانی تبدیل می گردند که نخست سازمانی کلی دارند ولی سپس به صورت بازخوردها و حرکات متنوعی درمی آیند که اولین ساخت های زندگی روانی را تشکیل می دهند. از دو ماهگی انعکاس حالات کودک در صورت او مشهود است. بین دو تا سه ماهگی، کودک در مقابل نگاه می خندد و با فریادهایی به آن پاسخ می دهد.
بین سه تا چهار ماهگی نشانه هایی را ادراک می کند که مربوط به مواظبت هایی هستند که از او به عمل می آیند و نسبت به مادر خود حالاتی حاکی از شادی یا استیصال نشان می دهد. در حدود شش ماهگی، تظاهرات چهره کودک آنچنان در حد ظریف از یکدیگر متمایز می شوند که می توان در آنها انواع اصلی هیجان ها را باز شناخت.
والن معتقد است که در حالت بی مهارتی کاملی که کودک در آن قرار دارد، روابطی از این نوع با دیگری، تنها وسیله ای است که برای ارضای نیازهای اصلی خویش دراختیار دارد، روابطی که در سطح نخست زندگی روانی وی قرار می گیرند. در چنین شرایطی، گذار از مرحله برانگیختگی حرکتی به مرحله هیجان پذیری انجام می شود. عامل انسانی که واسطه بین جنبه فیزیولوژیکی و جنبه روانی است در این گذار نقشی اساسی دارد.
